Aziz Nikolas / Noel Baba/ Likya Uygarlığından Biyografiler

 

Aziz Nikholas / Myra Antik Kenti

Aziz Nikolas (Çocukların, Mahkûmların, Denizcilerin ve Gezginlerin Koruyucusu)

Myra “Yüce Ana Tanrıça’nın Yeri” anlamına gelmektedir. İS 4. yy’da imparatorluğun dini olan Hıristiyanlık çok daha önceden bu bölgelerde olgunlaşmıştı. “Tanrının tekil anıldığı zamanların başlangıcından itibaren Likya’nın en ünlü ve önemli kenti oldu. Hz İsa’nın 12 havarisinden biri olmamasına rağmen, Hz İsa’nın dinini yayamaya çalışan Aziz Paulos’un 4. yolculuğu olarak kayıtlara geçen MS 59-69 yıllarında yaptığı seyahatleri sırasında  tutuklanarak Roma’ya götürülmesi azizin yaptığı dördüncü yolculuk olarak da gösterilmektedir. Aziz Paul’ün bindirildiği gemi Akdeniz güney kıyılarından geçirilerek Kilikya ve Pamfilya açıklarından geçmiş ve Myra Antik Kentinde konaklamıştır. Bu nedenle Patara, İncilde adı geçen kentlerden biri olma özelliği kazanmıştır. Buradan İtalya’ya giden bir gemiye bindirilmiş yine güney kıyılarında yer alan Datça (Knidos)’a uğramıştır. Tutukluluk hali nedeniyle de olsa, Aziz Paulos’un Myra’ya gelmesi, metropolün adını duyurmuştur. Bu tarihi kayıtlardan sonraki ününü ise, Myralı St. Nikolaos’a borçludur. Aziz, öğretisini burada geliştirip ününü yayarak tüm yaşamını Myra’da tamamladı. “Aziz Nikolas’ın piskoposluk yaptığı yer” olması sayesinde de ününü tüm Ortaçağ boyunca sürdürdü. İlk olarak bugünkü kaya mezarlarının üzerindeki tepede kurulan antik kent, daha sonra aşağıya inerek genişledi. St. Paul’un seyahati sırasında yine Hristiyanlığın önde gelen isimlerinden olan arkadaşı Luke ve Yunan gökbilimci ve matematikçi, Sisamlı Aristharchos de uğradığı bir şehirdir.

MS 250 yılında Myra’da dünyaya gelen Aziz Nikolas’un bazı kaynaklara göre varlıklı bir ailenin tek çocuğu olarak dünyaya geldiği, Başrahip olan amcasının onu Tanrı’nın hizmetine davet etmesi ve onun da buna hevesli olması üzerine papaz olduğu,  sonrasında ise elde ettiği tüm paralarını zayıf, fakir ve ihtiyaç sahibi insanlar için harcadı rivayetleri olduğu gibi, daha başka rivayetlerle de karşılaşmak mümkündür.

Sionlu Nikholaus’un Başpiskoposluğa kadar yükselmesi, martyrion[1]’u ziyareti ve Rosallia Günü’nde din adamlarını bir araya getiren Synodos’un Myra’da toplanmasıyla ünlenen Myra, o gün bu gündür turistlerin/hacıların ilgi odağı olmuş, kutsal bir merkez sayılmıştır. Mucizeleriyle ünlenen St. Nikolaos, geçmişte çocuklar, denizciler, tacirler ve bilim adamlarının koruyucusuyken, bugün tüm dara düşenlerin sığınağı olmaya devam etmektedir. Dara düşenlere gizlice verdiği yardımların, anlatıldıkça çoğalan öyküleri nedeniyle,”[2] bugün dünyanın hemen her yerinde yılbaşında armağan veren “Noel Baba” tiplemesi ile bütünleştirilerek, Noel Baba “olarak ünlenmiştir. Çocukları koruma/sevindirme, denizcileri kurtarma, kayıp eşyaları bulma, gelecekten bilgi verme gibi pek çok mucizesi anlatılagelir. Bir keresinde Mısır’dan İstanbul’a giden bir gemiden aldığı hububatla Myra halkını açlıktan kurtarır. Ancak, gemi İstanbul’a vardığında yükünden hiçbir şey eksilmez. Bu belki de Aziz’in denizcilerin patronu olmasına bağlanan mucizelerden biridir. Çünkü Akdeniz’de seyreden gemilerin sefere çıkmadan önce birbirlerine iyi dilek olarak “Dümenini Aziz Nikholaos tursun.” Demeleri gelenek olmuştur. Aziz’in sağlığında din adamı olarak çalıştığı Likya sahilleri, Akdeniz’in en önemli denizcilik merkezi, burada yaşayanlar da Akdeniz’in ünlü denizcileriydiler. Bu nedenle din kitaplarında Aziz’in denizle ilgili birçok mucizesine rastlanmaktadır.

Kendine çeyiz yapamamış, umutsuz, evde kalmış, masum, yoksul kız çocuklarına acıyan Aziz Nikolaus, onların evlerinin bacasından sikke dolu torbalar bırakırmış ve daha sonra bunu bir gelenek haline getrmiş. Aziz Nikolas için anlatılan bu hikâyenin 19. Yüzyılda Amerikalılar tarafından, Asya’nın soğuk steplerinden gelen “Ayaz Ata ve Narduğan” kutlamaları ile birleştirilip, Aziz Nikolaus’un adının “Noel Baba” adıyla değiştirilmesi, 1823’den bu yana henüz 94 yıllık bir mazidir. Sonrasında ise bütün dünyada Amerika Birleşik Devletlerinde A Visit from St. Nicholas ” ve karikatürist ve siyasi karikatürist ait Thomas Nast ‘ın  “Noel Baba” adıyla resmettikleri ve çocuklara hediye dağıtan, kırmızı kıyafetli, tonton bir ihtiyar olarak resmettikleri bu yaratıları, daha sonrasında resim, şiir, çocuk şarkı ve kitapları, radyon programları ve filmlerle tüm dünyaya yayılmıştır. Oysaki Avrupa ülkelerinde çoğunlukla Santa Klaus olarak bilinen Aziz Nicholaus, Anadolu’da yaşamış bir din adamıdır. Aziz Nicholaus gerçek anlamda herkesin yardımcısı olan ve yüreği tanrı inancıyla dolu bir din adamı olsa da, kendisine addedilerek tasvirin dışında kalmaktadır. Aziz Nicholaus’un yaşadığı yerde hiç kar yağmamış ve kendisi de ren geyiklerinin çektiği bir kızağa binmemiştir. “Noel Baba” tiplemesi, Cocacola firmasının o yıllarda, satışlarını artırmak ve dikkat çekmek için günümüze kadar gelen reklam politikasının bir ürünü olarak ticari bir imaj ürünüdür.. Soğuk ve ayazın içinden, havada ren geyiklerinin çektiği arabasıyla yardıma muhtaç insanların çatısından hediyeler dağıtarak tasvir edilen Noel Baba tiplemesi, çıkış noktası ve onu farklı derledikleri efsanelerin harmanına kendi hayal güçlerine de katarak tasarlayıp ortaya çıkartanların amaçladıkları hedef doğrultusunda amacına ulaşmış ve tüm dünyaca tutmuştur. Günümüze İtalya’nın Sicilya Adası, Napoli, Bari, Almanya’nın Frieburg ve hatta Amerika’da New York kentinin koruyucu azizi olma derecesine varan önemi, her yılın 6 Aralık günü yapılan anma törenleriyle daha da pekişmektedir. Günümüzde, Orta Asya Türklerinin Ayaz Atası ve Narduğan Bayramı, İskandinav ülkelerinde iyiliksever, çocukların koruyucusu Santa Klaus/ Odin[3], ve Myralı Aziz Nicholaos’ın kişiliğin birleştirilmiş ve ortaya bir Noel Baba çıkmıştır. Fakat en temelde yatan gerçek ise, Aziz Nikolas’a yüklenen misyonuların, eskiden medet umulan Önbilici, Işık Tanrı Apollon’un bir devamı olduğudur. Yani gerçek şudur ki Apollon inancı asla yok olmamış, sadece adı değişmiştir. Değişen inançlar değil, inanılanın ve aracıların adı değişmiştir.

Aziz Nikolas Kilisesi

Aziz Nikholas Kilisesi / Myra Antik Kenti
Aziz Nikolas Kilisesi
Aziz Nikolas Kilisesi
Aziz Nikolas’ın genel çizimi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6 Aralık 343 tarihinde, 65 yaşında öldüğü sanılan Aziz Nikolaos’ın ölümünün üstüne 6. yy’da kendisi adına Aziz Nikolaus Kilisesi yapılmıştır. Kemikleri de kilisede yer alan, üstü deniz kabuğu pullu bir lahde yerleştirilmiştir. Eski Rusya Çarlığı olmak üzere, ünü tüm Avrupa’ya yayılmış olan Azizi Nikolaos kilisenin yanına, 11. yüzyılın ikinci yarısında bir manastır ilave edildi. Yaşarken Demre’den ayrılmayan Aziz’in ölüsünü, İsa’dan sonra 808’de Arap istilacılar yok etmek istediler, ancak başka bir rahibin mezarını dağıttılar. Bu akınlar sonucunda, kentin en önemli yapısı olan St. Nikolas Kilisesi 1034’te yıkıldı. 1863 yılında Rus Çarı II. Alensandr, binayı ve çevresindeki bölgeyi Osmanlı Devleti’nden satın alarak restorasyon çalışmalarına başladı.

Aziz Nikolas Kilisesinde, “en erkeni İS 5. yy başına kadar inen[4] birçok yapı evresi bulunmaktadır. Üç nefli kiliseye sonradan bir nef daha eklenmiştir. Kilise, Aziz’in yaşamını anlatan benzersiz freskolarıyla özeldir. Sahneler N. Çorağan Karakaya’nın cümlelerinde detaylıca işlenmiştir.[5] Prothesis mekânında bulunmasıyla şaşırtan “Havari Komünyonu” sahnesinde İsa ekmek-şarap dağıtmaktadır: Ekmek tarafındaki havarilerin en önünde Petrus, şarap tarafındakilerin önünde de Paulus durmaktadır. Yahuda ise yine kendini sahneden dışlamış pozisyondadır. Freskolar stilleri ve ikonografileriyle İS 11.-12. yy’lara aittir. Kilisenin güneyindeki mezar nişlerinde İsa’nı Doğuşu, Çarmıhta İsa, Anastasis, Göğe Çıkış ve Koimesis–Meryem’in Ölümü- sahnelerinden oluşan Beş Bayram sahnesi işlenmiştir. Kemer yüzlerinde ise St. Nikolaos’un yaşamını anlatan siklustan 15 sahne işlenmiştir: Bu benzersiz freskolar arasında yine N. Karakaya’nın tanımlamalarıyla “Deniz mucizeleri”, “Üç komutan hapiste”, “Aziz’in İmparator Konstantinos ve Vali Ablabius’un rüyalarına girmesi”, “Üç komutan İmparator Konstantinos’un Önünde”, “Üç komutanın Nikolaos’a teşekkürü”, “Nikolaos’un Basileus’u Araplardan kurtarışı”, “Nikolaos’un Demetrios’u boğulmaktan kurtarışı”, “Aziz’in çocuğu olmayan bir aileye yardımı”, “Aziz’in büyülü bir kişiyi iyileştirmesi”, “Üç bekâr kızın öyküsü” bulunmaktadır.[6][7] Rusya ve Yunanistan’ın en saygın azizi olarak tanınan Aziz Nikolaus, çocukların, mahkûmların, denizcilerin ve gezginlerin koruyucusu olarak saygı görmüştür. Azizi Nikolaus’un ölümünden sonra Avrupa’nın birçok kentinde adına kiliseler inşa edilmiştir. Bunlar arasında VI. yüzyılda İstanbul’da inşa edilen Bazilika en göz çarpanıdır.

Aziz Nikolas’ın Kemikleri Çalındı

Myra, Türkiye’de Aziz Nikolas’ın lahdi. (Görsel: Wikimedia Commons kullanıcısı Sjoehest, CC BY-SA 3.0 lisansı.)
Antalya’da Aziz Nikolas’ın kutsal kemik kalıntıları (Görsel: Wikimedia Commons kullanıcısı Dominator1453, CC BY-SA 4.0 lisansı.)
Professör Luigi Martino Aziz Nikolas’ın kafatasını incelerken. (Görsel: Venezia Pravoslavie, İtalya, Bari’deki St. Nicholas Merkezi için)
İtalya, Bari’de Nikolas’ın mezarı (Görsel: Wikimedia Commons kullanıcısı LooiNL, CC BY-SA 3.0 lisansıyla.)
Aziz Nikolaus, 19. yüzyılda ticari kaygılarla tasvir edilen Noel Baba’ya hiç benzemiyordu. Bulgulara göre, öldüğünde 70 yaşın üzerinde olan bir erkek bireyin kalıntılarını temsil etmekteydi. Aziz, yaklaşık 162.5 cm olan zamanına göre ortalama bir boya ve zayıf ile ortalama arası bir bedene sahipti. Aziz Nikolas’ın geniş ve kısa yüzü, geniş elmacık kemiklerine ve alına, çıkık bir çeneye sahipti. Orta genişlikteki burnu, iyileşmiş bir kırığın kanıtını göstermekteydi. İleri yaştaki insanlar arasında yaygın olduğundan, Aziz Nikolas’ın da birçok çürük dişi ve bunun yanı sıra kronik omurga ve pelvis kireçlenmesi vardı.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Aleksios Komnenos döneminin (1081 – 1118) başlarında, Myra bu kez Selçuklular tarafından ele geçirildi. Kargaşadan faydalanan Barili denizciler kilisedeki rahiplerin itirazlarına rağmen bir grup İtalyan tüccar, Aziz’in, esasında bir Roma Çağı lahdi olan mezarını açar ve ağır kokulu mür[8] içinde korunan kemikleri yağmalayıp götürdüler. Aziz Nicholaos’nın kemiklerini 20 Nisan 1087 tarihinde alıp, 9 Mayıs 1087 tarihinde Bari’ye getirdiler.

1863 yılında Rus çarı II. Alensandr, binayı ve çevresindeki bölgeyi Osmanlı Devleti’nden satın alarak restorasyon çalışmalarına başladı. Osmanlı Devleti bölgeyi yeniden satın alarak, Rusların restorasyon çalışmalarına izin verdi. Bu restorasyon çalışmaları, kiliseyi bozacak kadar kötü yapılmıştır. 1876’da bugün de görülen çan kulesi ilave edildi. 1963 yılında kilisenin doğu ve batı kısmı toprak altından çıkartıldı, 1968’de Aziz Nikolas’ın 1087’de tahrip edilen lahit bulundu.

Bugün ise sahibi Myra/Mari’da yatan yalnız kalmış kilise[9] de bomboş bekleyen lahitten kaçırılan kemiklerin mezarına geri dönmesi ve Aziz’in artık anavatanında huzur içinde yatması için, Vatikan bir şeyler yapması en büyük arzumuzdur. İS 342’de, yaklaşık 70 yaşında Myra’da, anavatanında öldüğünde, mezarında gömülmek Aziz’in isteği/vasiyetidir. Buna her dinden herkes saygı duymalıdır.

Silvan GÜNEŞ / Biyografi Yazarı

Anadolu’nun En Uygar Halkı, Likyalılar

Kronoloji
40?-120?: Tyanalı Apollonius.

270-346: Aziz Nikolaos

972: Bizans Prensesi Theophanu’nun Aziz Nikolaos’un ikonunu Almanya’ya getirişi.

1087: Aziz Nikalous’un kemiklerinin Bari’ye kaçırılışı.

1625: Hollandalıların Nieuw Amsterdam’ı kuruşu.

1664: Nieuw Amsterdam’ın New York adını alışı.

1809: New York’ta Santa Claus’un şişman bir Hollandalı denizci olarak tasviri.

1823: New York’ta SAnta Claus’u geyikleri ve şimdiki özellikleriyle tanımlayan şiirin yayımlanışı.

1863: Amerika’da Harper’s Weekly dergisinde Noel Baba çizimleri.

1915-25: Amerika’da White Rock içeceğinin kırmızı giysili Noel Baba’yı kullanması.

1931-64: Coca Cola’nın Noel Baba’lı kampanyası.[1]

[1] academia.edu/1137804/Demreli_Aziz_Nikolaos_ve_Noel_Baba_arasindaki_Kayip_Halka_Sinterklaas

[1] Martyrion:  Hıristiyan şehitlerin (din veya başka kutsal bir şey uğruna ölenlerin) mezarlarının ya da onlara ait kutsal eşyaların bulunduğu kilise.

[2] ÇEVİK, Nevzat, Myra ve Limanı Andreake, kazılar Başlarken Ön Düşünceler. http://www.arkist.com/pdf/myraarkeolojisanat.pdf 13.01.2018

[3] Odin: İskandinav mitolojisinde paganizmde en büyük tanrıdır.  Cermen mitolojisi‘nde Wotan ve WodanazAnglo Sakson Mitolojisi’ndeyse Woden olarak isimlendirilir. Kutsal günü çarşambaya onun adı verilmiştir. Adı “tahrik”, “hiddet” ve “şiir” anlamına gelen óðr’dan gelmektedir. İskandinav panteonundaki diğer birçok ilahi varlık gibi karmaşık bir rol üstlenir; savaş ve bilgelik tanrısıdır. Ayrıca büyü, zafer ve av tanrısı olarak bilinir. Güneş ve Kelt haçı ile sembolize edilir. (AlfadirAllfather (Herkesin Babası)) Tanrıların babası; Asgard‘daki salonu Valaskjalf’da (Katledilmişlerin Korunağı) tahtı Hlidskjalf bulunur. Bu tahttan dokuz diyarda olan tüm olayları gözler. Ayrıca yeryüzüne ve gökyüzüne hakimdir, gerektiğinde kartala dönüşebilir. Odin’in sadece güneş gibi parlayan tek bir gözü vardır. Diğer gözünü Bilgelik Kuyusundan içebilmek için feda etmiş ve sonsuz bilgi elde etmiştir. Habercileri Valkyrie’ler ölü savaşçıların ruhlarını Valhalla’ya taşırlar… Alıntı: <https://www.wikiwand.com/tr/Odin>

[4] ÖTÜKEN 2006, 523.

[5] ÇORAĞAN – KARAKAYA 2006, 331-344; Ayrıca detay için bak. N. ÇORAĞAN-KARAKAYA, Antalya’nın Demre İlçesi’ndeki H.Nikolaos Kilisesi Freskoları. Hacettepe Üniv. S.B.E. Yayınlanmamış Doktora Tezi (1998)

[6] ÇORAĞAN – KARAKAYA 2006, 334; Ayrıca bak, N. KARAKAYA, “Restorasyon Sonrası St. Nicolas Kilisesi’nin Restorasyon Odası (Myra) Mezar Odası Duvar Resmi”, Adalya VIII, 2005, 288-309.

[7] ÇEVİK, Nevzat, age

[8] Mür: miskokulu bir sakız reçinesi. Tütsü yapmak için kullanılır. Yakın doğuda ilaç ve parfüm yapımında kullanılırdı.

[9] Y. DEMİRİZ, “Demre’deki Aziz Nikolaos Kilisesi“, TürkAD 16, 1966-1, 13 vdd.; U. PESCHLOW, “Die Kirsche des hl. Nikolaos in Myra“, AW 6, 1975-4, 15 vdd.