Side Antik Kenti – Antalya – Tarih Bizi Çağırıyor

Side, Antik Kenti, Antalya’nın 80 km’lik bölümü, Manavgat İlçesi’nin 6 km güneybatısındaki, 350 ilâ 400 metre genişliğinde 800 metre uzunluğunda bir yarımada üzerindedir. “Nar” anlamına gelen “Side” sözcüğünün eski Yunanca olmaması, kentin Yunanlılardan önce kurulmuş olan bir yerleşim merkezi olduğunu göstermektedir. “Nar”, Anadolu’nun çok eski bereket simgesinden biridir. Strabon’a göre şehir, Batı Anadolu şehirlerinden Kyme’nin (Namurt Limanı) bir kolonisiydi.

Apollon Tapınağı
Side Apollon Tapınağı
Side
Side Antik Kenti

 

Side Antik Tiyatrosu
Side Antik Tiyatrosu, Pamfilya sınırları içerisinde yer alan tiyatroların en anıtsal olanıdır. Cavea, orkestra ve sahne o bölgede üç bölüme ayrılmış ve 20 bin kişilik kapasiteye sahiptir. Side Antik Tiyatrosu, mimarlık tarihi koşul büyük önem taşımaktadır. Seyirci bölümü bir diazoma ile ikiye ayrılmıştır. Orkestra bir sahneye yerleştirilir. Roma dönemi tiyatroları gibi dağ yamacına değil, kemerli mekanlarda kurulmuştur. Geçmiş imparatorluk dönemlerinde gladyatör savaşları ve hayvan mücadelelerinin bir arena kullanılan tiyatro, Bizans devrinde açık hava kilisesi olarak kullanılmıştır.

 

 

 

 

 

 

 

 

İÖ VIII. yüzyılda Yunanlılar Side’ye gelmişler, İÖ III. yüzyıla kadar kente özgü bir dili konuşmuşlardır. Hâlâ tam olarak çözülemeyen bu dil Hint-Avrupa dillerindendir.

Antik şehrin baş tanrıçası gibi, ticarete tanrıçası olan Athena, Helen tanrıçası olmaktan çok, Anadolu’nun yerel ögeleri ile kaynaşmaktadır. Side kentinde sikkelerinde savaş tanrıçası olarak betimlenen Athena, deniz ticaretinin koruyucusu olarak kabul edilmekte ve Side’de kendisi adına Epibaterios Bayramı kutlanmaktadır. “Mare Clasum” denilen bu bayram, kış aylarının sonu ermesi ile denizlerde kesintiye uğramış olan gemi yolculuklarının tekrar başlanmasının kutlanmasıdır.

 

Athena
Anadolu dilinde “nar” ile gelen Side’ye ait Athena Sikkesi.
Nar sikkesi
Side Antik kentinde çıkarılan ve MÖ 490-400 yılına ait olan bu sikkenin ön yüzünde nar meyvesi yer almaktadır. Sikkenin sağında aslan başı ve arkasında islemek miğferli Athena başı bulunur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Epibaterios Bayramı
Epibaterios Bayramı, Athena’nın Side’de deniz tanrıçalığını görünce üstlendiğini görüyor. İÖ 5. yüzyılda Tanrıça Athena’nın önderliğinde kurucusu olan Deniz Birliği’nde aynı rolü üstlenmekteydi. Anadolu’da eskiden beri ana tanrıçanın kutsal meyvesi aynı Athena’nın da meyvesi olması, tanrıçanın Anadolu kültlerine geldiğinin bir kanıtıdır.

Epibaterios Bayramı, Athena’nın Side’de deniz tanrıçalığı görevini üstlendiğini görün. İÖ 5. yüzyılda Tanrıça Athena’nın önderliğinde kurulmuş olan Deniz Birliği’nde de aynı rolü üstlenmekteydi. Anadolu’da eskiden beri ana tanrıçanın kutsal meyvesi olan narin, aynı şekilde Athena’nın da meyvesi olması, tanrıçanın Anadolu kültlerinden geldiğinin bir kanıtıdır.

Apollon’un ismi, Side Antik Tiyatrosunun kasetinde Athena’nın yanına iki tanrı olarak yer verilmesi cabartmalarında. Sideliler tanrı Apollon’u “Apollon Sidetes” in isimlendirerek, onu şehir kurucusu ve ata babası olarak belirtmişlerdir. Bu durum, Apollo’nun kökleri çok eskiye dayanan eski baş tanrıya kadar giden yerel bir tanrı ile birleşmiş olması olasılığını güçlendirmektedir. tanrısı olan Demeter ettik tanrı.ası Tarım Zeus’a da tapan Sideliler ettik, “Agon Mystikos” Bayramı’nda Dionysos’a da tapınırlardı. Dionysos anıtlarında Sıkça rastlanmaktadır Side’ye tapınmalarına. Dionysos kültünün en önemli Diğer Yapısı Olan Yan Antik Tiyatrosunda, tanrının hayatı scaende Frons frizinde yer Aldığı gibi, kaset kabartmalarına da işlenmiştir.

Side, İÖ VI. yüzyılın ilk yarısında Lidyalılar’ın, İÖ 547-546’da da Persler’in egemenliğine girmiştir. Pers yönetiminde gelişen kent, İÖ 334’te İsrail’e tanıtıldı. İskender’in ölümünden sonra Antigonos’un (323-304), Pleistarkos’un (304-301), Ptolemaioslar’ın (301-215), İ’üz sonra 215’ten sonra Suriye Krallığı’nın denetimi altına girmiştir.

İÖ 188’de Apameia Bergama Krallığı’na bırakılan taraf, Doğu Pamfilya Bölgesiyle birlikte bağımsızlığını korumuş; Büyük ticaret donanmasıyla, refaha ve zenginliğe kavuşmuştur.

İÖ 78’den sonra Roma egemenliğinde bulunan kent, İS II. III. Yüzyıllarda bölgenin ticaret merkezi. II Zeytinyağı ve tahıl üretimi, ticaretin gelişimine bağlı olarak, kentin ekonomisine katkı sağlamış, özel köle ticaretinin sağladığı zenginlikle parlak bir dönem yaşamıştır. II. Suriye krallarından VII. Yüzyıl boyunca bilim ve kültür merkezi olan Kent, Suriye krallarından VII. Antiokhos, tahta geçmeden önce eğitim görmüş, Kral olduğu zaman (İÖ 138) “Sidetes” adını almıştır.

Side, IS V. yüzyılda Hristiyanlığın yayılması ile parlaklık yitirmiştir, ancak İS V. yüzyılda Pamfilya Metropolisi (Piskoposluk Merkezi) olunca, yeniden geliştiği. Bu gelişim VII. – IX. Yüzyıllar arasındaki Arap akınları ile son bulmuştur. Kazılar büyük bir yangın ve çok da depremin izlerine rastladı. Arap istilası ve doğal afetler, kentin terk edilmesine yol açmıştır. XII. Yüzyılda Arap coğrafyacısı İdrisî, Side’yi “Yanmış Antalya” olarak tanımlayarak burasını ölü bir kent olarak anlatmış, 1150’ye doğru kent halkının, Side’den göç edip, XII. Yüzyılda bütünüyle boşaltıldığını söylemiştir.

Kybele kaseti
Side Antik Kentindeki Kybele Tiyatro kasetlerinden biri olan Tanrı Kültü, Side’nin Anadolu geleneğinin bir parçasıdır.

Sideliler, diğer antik çağın halkları gibi tanrılar evlerine gazaplarından korkmuşlar, depremle cezalandırılmamak için onlar için sunularda bulunmuşlardır. Kybele Side’de, aynı şekilde Bergama Sunağı’nda olduğu gibi oturur formda resmedilmiştir. Tanrıça’nın karakteristiği Anadolu geleneğinin bir devamı gibidir. Tiyatro kasetleri ve büstünde başında kale sörfü ve diadem taşımaktadır. Mantosu ise başının üzerine çekilmiştir. Prehistorik dönmeden önce, Ana Tanrıça Kültü Anadolu’da bir kez daha etkin bir tapınım olmuştur. Erken döneminden beri kendine ait yerel özelliklerini koruyan Sideliler, dilini kültürlerine bağlılıklarından dolayı uzun yıllar korumuşlardır. Hellen ve Roma dönemlerinde dahi geleneklerini dış etkenlere karşı koyacak biçimde kapalı yaşamışlardır. Bağımsızlığına düşkün olan kent sakinleri, Hellenistik Dönemde Bergama Kralı Attolos’a teslim olmamıştır. Akdeniz egemenlik kurmak isteyen kral çok önemli bir liman kenti olan Side Limanı’nı ele geçiremediği için “Attaleia” şehrini kurmak zorunda kalmıştır.. Sidelilerin eski Anadolu geleneklerine bağlılığı Ana Tanrıça Kültünü Romanların Dönemi’nde kendisine ait olanların toplamı ve ismi Phylgleden gelen Kybele’ye panteonlarında yer vermeleriyle kendini göstermektedir.

Side Antik Tiyatrosu’nda yer alan altı kaset içerisine sırasıyla; Athena, Apollon, Artemis, Demeter, Dionysos ve Kybele tanrı ve tanrıçaları yer almaktadır. Athena ve Apollon kent merkez tanrı ve tanrıçasıyken, Demeter ve Dionysos gizem tanrı ve tanrıçasıdır. Artemis, Apollon’un kız kardeşi ve avcı tanrıça, Kybele ise Anadolu’nun ana tanrıçasıdır. Dolayısıyla bir Anadolu kenti Side, tarihleri ​​boyunca başka medeniyetlerin eline geçtikçe, doğanın zenginliğini ve kültürel mirasını, bu medeniyetlerin de sahiplenip kendilerini zenginleştirmesiyle diğer kültürlerin yaşamı bulmasına, belli dönemlerde yaşamasına fırsat vermiştir. Dolayısıyla tarihi belgeleri okurken tarih mirasın nereden çıktığına dikkat etmeli, sadece biçimlendirdiği bültenleri hedef alınarak ana kaynağın nereden geldiğine değinilmesine dikkat edilmemiş. MS 2. Yüzyılda Romalılaşmaya başlanan şehirde hiçbir zaman eski geleneklerin terk edilmemesi, Side onu bir kanıtıdır. Suriye, Mısır ve Kıbrıs’a bir süs eklendi. Suriye, Mısır ve Kıbrıs ağırlıklı olarak birleşmiştir. Kentin mağazaları ve ticaret bağlantıları, bu bağlamda sanat akımlarının doğu kültüründe kalarak süreklilik göstermesine neden olmuştur. Grekçe dilini dahi çok zor kabul eden Sideliler, yerli ögelerini korudukları gibi korumak, kendilerine özgü bir tapınma gerçekleştirmişlerdir. Bu bağlamda sanat akımlarının doğu kültüründe kalarak süreklilik göstermesine neden olmuştur.

Günümüz Side’si ise, kültürel mirasına sahip çıkarak insanlık tarihinin izlerinin günümüze kadar taşır, bu tarihe tanıklık ederek kendini ödüllendirmek isteyenleri beklemektedir.

Silvan GÜNEŞ

Folklor Araştırmacısı ve Biyografi Yazarı

Alıntı ve kaynak:

  • Yurt Ansiklopedisi. 770 – 771
  • Side’nin Roma Dönemi Panteonu (Hüseyin Sabri Alanyalı)