Tarihsel Yapıtlar Açısından Dünyanın En Zengin Şehri Antalya

Antalya, Türkiye’nin güneyinde, Akdeniz bölgesinde tarihi coğrafik ve sosyo-kültürel açıdan oldukça zengin bir ilimizdir. Tarih boyunca bölgenin çok önemli bir yerleşim merkezi özelliğini taşıması, bu gün için de geçerliliğini korumaktadır. “Türkiye’nin en eski yerleşim yerlerinden biri olan Antalya’nın kent tarihi, ilk insanın Anadolu topraklarında görüldüğü çağlardan başlar. Yapılan araştırmalarda şimdiye değin 100’e yakın kent kalıntısı ortaya çıkartılmıştır. Bu kalıntılar ilk çağ boyunca yörede kurulan Hitit, Lidya, Pers, İyonya, Makedonya ve Roma uygarlıklarını da aydınlatmaktadır. Antalya yöresinde yapılan araştırmalarda en önemli bulgular, Karain Mağarası’nda elde edilmiştir. Yazılı tarih öncesinde burada yaşamış insan topluluklarına ilişkin bilgiler ortaya çıkartılmış ve 8 kültür katı saptanmıştır.

Antalya’daki Karain Mağarası’nda gerçekleştirilen kazılarda, 350 bin yıl öncesine ait büyük bir hayvanın kalça kemiği ve Anadolu’da ilk kez Yontma Taş Dönemi insanlarının kemik parçalarından aletler yaptığını kanıtlayan işlenmiş kemik bulundu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Başta Alanya, Side, Perge, Demre olmak üzere ortaya çıkartılan kentler, hemen her dönemde Anadolu’nun başlıca ticaret kentleri olmuşlardır. Bunlar kimi zaman korsanların eline geçmiş, kimi zaman din merkezli din merkezli olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Zaman zaman çeşitli istilalar, doğal afetlerle yıkılmış, boşalmış, sonra yeniden parlamışlardır. Bu nedenle yörede binyılları içine alan bir kültür birikimini izlemek olasıdır. Bugünkü il sınırları ile Antalya, İlk Çağ yerleşim bölgelerinden Pamfilya, Kilikya,Likya, Psidya’nın bazı bölgelerini kapsamaktadır.

Anadolu

 

 

 

 

 

 

Kent, “Pamphylia” olarak anılan dönemlerde, İ.Ö. 159-138 tarihleri arasında, Bergama Kralı II. Attolos tarafından kurulmuştur. Geniş topraklar üzerinde egemenlik kuran merkezi güçlerin oluşmasıyla yalnızca Pamfilya’nın değil, tüm Anadolu’nun yazgısı belirmeye başlamıştır. Bölge tarihi genellikle Anadolu tarihine göre belirlenmiş, zaman zaman da kendine özgü nitelikleri koruyabilmiştir.

Anadolu’da ortaya çıkartılan kent kalıntıları ve özellikle kalıntılarda bulunan yazıtlar, tarihin ilk çağları hakkında oldukça aydınlatıcı bildiler vermektedir. Bronz Çağı ile birlikte, adları, toplumsal ve ekonomik yapıları, kültürel ve politik ilişkileri belirli toplumlar ortaya çıkmaktadır. Batı Anadolu’daki Truva kalıntıları (II. kat) ile Orta Anadolu’daki Boğazköy, Kültepe, Alaca, Alişar gibi Hitit kentlerinin kalıntıları, Bronz Çağı’nı tanıtıyor. Anadolu’da Kafkasya’dan İran’a ve Mezopotamya yolu ile geldikleri sanılan Hititler ise, İ.Ö. 2500’lerden başlayıp, 1200’e dek uzayan bir uygarlığı temsil etmektedir. Başlangıçta bağımsız kentlerden oluşan uygarlığı, giderek merkezileşmiştir; önce krallık (İ.Ö. 1750-1450), sonra da Hitit İmparatorluğu kurulmuştur (İ.Ö. 1450-1200).

İ.Ö. XIII. yüzyılda Trakya üzerinden gelen kabileler, Hitit uygarlığını ortadan kaldırarak, güneyde Mezopotamya ve Mısır sınırlarına dek uzanmışlardır.

İ.Ö. 2000-1400 yıllarında Anadolu’nun durumunu gösteren tarih haritalarında Antalya Bölgesi Büyük Hitit Krallığı’nın sınırları içerisinde gösterilmektedir. Antalya’nın Boğazköy’de (Hattuşaş) bulunan tabletlerde adı geçen Arzava ülkesinin sınırları içerisinde olduğu sanılmaktadır.

Dorların Güney Yunan coğrafyasına akınları

Yunanistan’da Aka uygarlığını ortadan kaldıran Dor istilasının bir kolu olduğu sanılan büyük göçle, Hitit Krallığı da yıkılmıştır. Bundan sonra Hititler, Anadolu’da bir süre dağınık ve bağımsız topaklar biçiminde yaşamışlardır. Bu dönemlerde, Pamfilya, Likya, Kilikya kent devletleri de küçük bağımsız birer güç olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.

İ.Ö. 1000 yılını izleyen dönemde Orta ve Kuzeybatı Anadolu’da “Frigler” denen Trakyalı kavimler, Güney Anadolu’da ise Lidyalı ve Karyalı kavimler ile kökenleri kesinlikle bilinemeyen yerli Anadolu halkları yaşamıştır. İ.Ö. XIII. yüzyılda da Dorlar’dan kaçarak Anadolu’ya geçen Akalar, Batı Anadolu’da yeni kentler kurmuştur. Bu farklı entik gruplar, sırasıyla Frikya (İ.Ö. 725-675) ve Lidya (İ.Ö. 680-546) devletlerini yaratmışlardır. Güneydeki Pamfilya, Likya, Karya gibi bölgelerde yerli halk başlangıçta kendi bağımsız siyasal yapılarını korumuştur.

Burada oluşan kültürü, belirli, sınırlı bir uygarlığın ürünü saymak zordur. Göçler sırasında Yunanlılar kendi gelişmiş kültürlerini getirmişlerdir, ama önceki kültür de varlığını koruyabilmiştir. Likyalılar’ın katranağacının kolayca işlenebilmesinden yararlanarak “çivisiz geçme” yöntemi, bugün de tekne yapımında görülebilmektedir. Likyalılar’ın gömüt yapma teknikleri tahıl ambarlarında sürmekte; ahşap çatkı ev yapımı yöntemlerinden izleri de hâlâ yaşamaktadır.

Ancak Pamfilya (Pamphylia) sözcüğünün Yunanca’da, bölgeye uygun düşen bir anlamı vardır. Pamfilya, çok anlamına gelen “pan” ile soy anlamına gelen “phyle” sözcüklerinin birleşimidir. Yöre halkını oluşturan “soylar” konusunda da çeşitli görüşler vardır. Herodot’a göre buradaki halk “Truva dönüşü Mophos, Kalchos ve Amphilochos ile birlikte dağıtılanların dölündendir. Charles Texier de bu görüşü savunmaktadır. “Truva Savaşları’ndan sonra Agamennon’un arkadaşları Küçük Asya kıyılarını dolaşarak, kentler kurarak ilerlerler. Bu arada Kalchos ile Ampilochos’da güneye inerek yerleştikleri yere Pamfilya (tüm kabilelerin ülkesi) adını verirler.

Bizanslı Etien ise Pamfilya adının Rakyos Montu’nun kızı Pamfili’den geldiğini öne sürmektedir. Daha önceleri bölgede yaşayan ünlü kahin Mopsus’dan ötürü bölgeye “Mopsustia” dendiğini de belitmrktedir. Bu söylenti, coğrafyacı Melitos’a göre Grek söylencelerinden kaynaklanmaktadır. Söylenceye göre Mopsus, tüm kahinler gibi Apollon’un oğludur. Truva’dan dönen Amphilochos ile Kilikya’da Mallos kentini kurar ve buraya yerleşir. Daha sonra Klaros da ölür. Bölgeye onun yaşadığı yerler anlamına gelen “Mopsustia” denir.

Etien ise, Greklerden sonra önce burada yaşayan topluluklar için de Sami topluluklar topluluklarından gelen Kapadokyalılar’ı, Kilikylılar’ı, Likaonlular’ı, Kilikyalılar’ı, Likaonlular’ı Katalonyalılar’ı sayarak; bunların Mililer, Solymler, Termiller ve Lisiler diye dört koldan oluştuğunu söylemektedir. Homeros’un İlyada’sında da bu bölgede Solimler’in yaşadığı belirtilmektedir. Pamfilya yöresinde yaşayanların kökenleri konusunda tarihçilerin yorumları dışında kesin bilgi yoktur.

Yazılı kaynaklarda, Pamfilya tarihi Anadolu tarihiyle birlikte aydınlanmaktadır. Hitit tabletlerine göre Pamfilya; İ.Ö. 2000 yılının ikinci yarısında Anadolu Krallığı’nın sınırları içindedir. Bölgelerde geçen “Ahhiyava” ya da “Arzava”nın yer olarak Pamfilya’yı kapsaması gerektiği tarihçilerce kabul edilmektedir. Yine Hitit ve ayrıca Mısır kaynaklarında sözü edilen “Lükki” ya da “Lükka” kavminin de Likyalılar olması büyük bir olasılıktır. Ancak, Antalya bölgesinde henüz hiçbir Hitit yapıtına rastlanmamıştır. Bu da Pamfilya’da, merkezi Orta Anadolu olan Hititler’e bağlı ayrı bir beyliğin bulunduğu konusunda kuşku yaratmaktadır.

Daha sonra, İ.Ö. XII. ve VIII. yüzyılda Yunanistan’dan Anadolu’ya iki büyük göç dalgası gelmiştir. Bu göçle Anadolu’da kentler kurulmuş ya da eski kentler gelişmiştir. Böylece Frigya ve  Lidya kültürlerinin de katkılarıyla ilkçağların görkemli uygarlık merkezleri ortaya çıkmıştır.

Anadolu, ilkçağ uygarlıklarının beşiği ise Antalya yöresi de bu beşiği oluşturan önemli bölgelerden biridir. Antalya İl sınırları içinde 100’e yakın kent kalıntısı bunu kanıtlamaktadır. Antalya’yı tarihsel yapıtlar açısından dünyanın en zengin yerlerinden biri yapan bu kalıntılar, geçmişin çok geniş bir döneminden izler taşır. Bölgede, çevreye yayılarak siyasal varlık Anadolu’da oluşan ya da Anadolu’yu ele geçiren merkezi güçler her zaman, öncelikle Antalya bölgesine göz dikmiştir. Bu yüzden bu kentler, tarihin farklı dönemlerinde, çeşitli özellikleriyle önem kazanmışlardır.

Ksantos tarihte görülen ilk birleşik cumhuriyetin başkentidir. Side ve Perge Hristiyanlığın Anadolu’daki merkezleridir. Alanya, Selçukluların kışlası olmuştur.

Antalya İl sınırları içerisindeki tarihsel kentler, bölgelere göre sınırlandığında ortaya oldukça uzun bir dizi çıkar.

 

 

 

 

 

 

 

Antalya gerek yurtiçi gerekse yurtdışı turistlerine özellikle tarihi kentleri ve değerli insanlık mirası bakımından çok iyi bir şekilde tanıtılmalı ve bu farkındalığı en üst seviyelere çıkartılmalıdır. Tatil turizminin önemli bir ayağı, bölgesel tarih ve bu tarihi yerlere, bölgeyi çok iyi tanıyan, tarihine vakıf turist rehberleri tarafından gezdirilmelidir. Tatil anlayışı, deniz, kum, güneş ve 24 saat otelde yeme-içme-eğlenme kültüründen, tarih kültürüne kaydırılmalıdır. İnanıyoruz ki, Antalya’ya tatil için gelen turistin, aynı zamanda çevresini de keşfetmesi için yapılacak olan turlar, onların yaptıkları tatil anlayışına yön vereceği gibi, özellikle müzelere, antik kentlere yapılacak seyahatlerin tatili ölümsüzleştirecektir. Likya uygarlığı bünyesinde yer alan antik kentlerin tanıtımından oluşan yazı dizisi, Antalya bölgesindeki tarihi kentlerin tanıtımı ve buraya yapılabilecek turistik seyahatler için gerekli ön bilgiyi sağlamak için yararlı olacaktır.

Pamfilya Bölgesindeki Kentler:

Eski Adı                                 Şimdiki Adı

Attalia                                     Antalya

Aspendos                                Belkıs

Livri                                        –

Magydus                                 Lara

Olba-Olbia                              Kurma

Side                                        Eski Antalya

Perge                                      Murtuna

Ptolemais                                –

Sillium                                    Yanköy

Likya Kentleri

Eski Adı                                 Şimdiki Adı

Acalissus                                Kuristan (Alakırçayı)

Antiphellus                             Antifli

Amelas                                   Elmalı

Araxa                                      Ören

Myra                                       Demre

Arycanda                                Aykırça

Aperia                                     –

Apollonya                               Kekova

Bubun                                     Ebecik

Balbura                                   Kendiba

Calynda                                  Tersakan

Corydalla                                Hacıveliler

Cragus                                    Dodurgahasarı

Choma                                    Eskihisar

Clareae                                   Yuva

Dias                                        –

Gaea                                        Aktaş

İsinda                                      Korkuteli

Lymira                                     Tekkeköy

Masicytes                                Akçay

Ubessa-Oenoanda                   –

Olympus                                 Deliktaş-Çıralı

Phellus                                    Sedre-Çukurbağ

Pinara                                     Minara

Podalis                                    Avlan

Patara                                      Ovagelemiş

Dinost                                     –

Phaselis                                   Tekirova

Rhodiapolis                             Şehköy

Lidima                                     Dodurgahasarı

Telmessus                                –

Telos                                       Dodurga

Tymera                                    –

Trabala                                   Karcıbayırı

Mena                                      –

Tybenissus                             Bozalar

Pirha                                      Bezirganköy

Arsada                                   Kayadibi

Tristus                                    Çukurbağ

Gorba                                    Gavurhisar

Tosa                                       Sarlar

Gomba                                  Gömbe

Trishane                                 Tirmiş

İstlada                                    Kapaklı

Trissa                                      Beldibi

Xanthos                                  Kınık

Simena                                   Kale

Şura                                        –

Issium                                    Dere

İdebessus                              Kozağacı

Cadiyanda                             Üzümlü

Pisidia Şehirleri

Adada                                   Karabaylı

Agpiya                                  Atabey

Amblada                               Eğridir doğusunda

Anabura                                Eski Karaağaç

Antiochia                              Yalvaç

Andeda                                 Andiya

Ariassus                                Bademağacı

Apollonia                              Uluborcu

Berbe                                      –

Baris                                      Isparta

Gonona                                 Göne

İsinda                                    Kotkuteli

Kolbasa                                 –

Pogla                                     Fıgla

Comama                                Şerefhöyüğü

Crimna                                    –

Olbasa                                   Belendi

Verbe                                    Ziyint

Selgi                                     Zerk

Termessus                            Güllük

Cireptopolis                            –

Minör                                      –

Timbrada                                –

Colbassa                                 Yuva

Etenda                                    Gödene

Erimna                                    Ormana

Cretopolis                               Kızılkaya

Crmasa                                   Teşkesiği

Lagos-Lagbe                           Alafradı Yaylası

Pappa-Tiberia                         Sırt (Manavgat’da)

Kilikya’nın Antalya Sınırları İçinde Bulunan Kentleri

Eski Adı                                 Şimdiki Adı

Antiochia                                Göneye

Lotape                                    Ayda

Hemaxsia                                Sinekkale

Korakesyon                            Alanya

Kibyra                                     Karaburun

Siedra                                     Seki

Sebaste                                   Sebasti Kışlası

Selinus                                    Silinti (Gazipaşa)

Petolemais                              Karaburun doğusunda”[1]

 

Bundan sonra keleme alacağım ve bundan öncesinde de “Likya Birliği” başlığı altında kaleme aldığım Likya Uygarlığı’na ait antik kentlerin her biri, özellikle bu yazı dizisinde kaleme aldığım ana bilgiler baz alınarak okunduğunda, bu kentlerin kurucularının, gerçek kültüre sahiplerinin ve onlardan kalan mirasın üstüne yapılan eserlerle geliştirilen kentlerin gerçeğini ortaya çıkartacaktır.

Keyifle okumanız dileğiyle.

Silvan GÜNEŞ

Biyografi Yazarı

Delphin İmperial Hotel
Delphin Be Grand Resort
Delphin Diva Hotel
Delphin Platinium Hotel
Delphin Palas Hotel
Delphin Delüx Hotel
Delphin Botanik & Resort

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[1] Alıntı: Yurt Ansiklopedisi, Türkiye, İl il, Dünü Bugünü, Yarını, s 748, 767.